Bản in     Gởi bài viết  
XÂY DỰNG, PHÁT TRIỂN VĂN HÓA, CON NGƯỜI VIỆT NAM TRONG CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP LẦN THỨ TƯ

 
                          (Bài viết đã đăng tạp chí Dạy và Học ngày nay, số tháng 10 năm 2018)
     Tóm tắt: cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang tác động sâu sắc tới mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Điều đó đặt ra những yêu cầu khách quan cho việc hình thành những giá trị mới trong văn hóa, con người Việt Nam hiện nay. Nhận thức đúng những yêu cầu khách quan đó, tác giả tập trung làm rõ một số khía cạnh tác động của cuộc cách mạng côngnghiệp lần thứ tư và một số vấn đề đặt ra cho xây dựng, phát triển con người Việt Nam hiện nay.
     Từ khóa: Cách mạng công nghiệp; Con người; Văn hóa Việt Nam
     1. Sự tác động của cách mạng công nghiệp lần thứ tư tới xây dựng, phát triển văn hóa, con người Việt Nam hiện nay
     Trong tiến trình lịch sử thế giới đã từng diễn ra ba cuộc cách mạng công nghiệp. Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ Nhất mở đầu bằng việc ra đời các tuyến đường sắt và động cơ hơi nước, mở ra một kỷ nguyên sản xuất cơ khí. Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ Hai được bắt đầu vào cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, với sự ra đời của việc sản xuất hàng loạt thông qua dây chuyền lắp ráp và sự thúc đẩy của năng lượng điện. Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ Ba bắt đầu vào thập niên 60 của thế kỷ XX và thường được gọi là cuộc cách mạng máy tính hay cách mạng số bởi vì nó được xúc tác bởi sự phát triển của chất bán dẫn, siêu máy tính (thập niên 1960), máy tính cá nhân (thập niên 1970 và 1980) và Internet (thập niên 1990). 
     Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ Tư (cách mạng công nghiệp 4.0) hiện nay đang từng bước tạo ra một thế giới mà trong đó, diễn ra các hệ thống ảo và vật lý của chuỗi sản xuất trên toàn cầu có thể hợp tác với nhau một cách linh hoạt. Cuộc cách mạng này không chỉ là về các máy móc, hệ thống thông minh và được kết nối giữa chúng, mà còn có phạm vi rộng lớn hơn nhiều. Đó là làn sóng của những đột phá trong các lĩnh vực khác nhau như từ mã hóa chuỗi gen cho tới công nghệ nanô, từ các năng lượng tái tạo tới tính toán lượng tử… Đây là sự dung hợp của các công nghệ và sự tương tác giữa các lĩnh vực vật lý, kỹ thuật số và sinh học, làm cho cuộc cách mạng này về cơ bản khác với các cuộc cách mạng trước đó. 
     Cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 tuy mới bắt đầu nhưng chắc chắn nó sẽ diễn ra mạnh mẽ, tạo nên sự phát triển đột biến mà đến nay chưa ai hay quốc gia nào có thể lường hết được. Nhưng điều có thể khẳng định về cơ bản và chiều hướng tất yếu là nó sẽ đóng góp tích cực cho phát triển kinh tế – xã hội trên tất cả các lĩnh vực, tác động sâu sắc đến sự phát triển của toàn cầu. 
     Trước hết, nó là động lực trực tiếp quan trọng nhất để phát triển lực lượng sản xuất hiện đại, kinh tế tri thức, nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả và sức cạnh tranh của nền kinh tế. Trong đó, sự phát triển về công nghệ ứng dụng, nhất là công nghệ cao, công nghệ chế tạo, vật liệu, tự động hoá, v.v., tạo ra xu hướng hợp tác để hiện đại hoá, đi tắt, đón đầu. Nó cũng hàm chứa khả năng khơi dậy các tiềm năng của mỗi quốc gia, làm cho tốc độ tăng trưởng nhanh hơn, khối lượng sản phẩm xã hội tăng nhanh, tạo ra nguồn lực phát triển đa dạng, phong phú. Đồng thời thúc đẩy quá trình đổi mới tư duy, hoàn thiện cơ chế, chính sách; cải tiến trình độ quản lý, quản trị theo hướng hiện đại; phát huy nhân tố con người, xây dựng môi trường sống lành mạnh; an ninh, an toàn và chất lượng cuộc sống được nâng cao. 
     Theo đó, quá trình xây dựng văn hóa, phát triển con người nói chung, ở nước ta nói riêng có những thuận lợi rất cơ bản từ khả năng tiếp cận với công nghệ hiện đại, khả năng ứng dụng vật liệu mới để rút ngắn thời gian, đổi mới phương thức xây dựng, nâng cao chất lượng các sản phẩm văn hóa cũng như phát triển chất lượng con người theo mô hình mà Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII của Đảng ta đã xác định.
     Chúng ta có điều kiện để phát huy tối đa các tiềm năng và nguồn lực của đất nước, nhất là nguồn nhân lực chất lượng cao – một trong những yếu tố quyết định sự thành công của quá trình xây dựng văn hóa, con người, bảo đảm cho sự phát triển mang tính toàn diện, bền vững và linh hoạt, uyển chuyển. Nó còn tạo điều kiện để liên thông, liên kết với các sản phẩm khoa học và công nghệ của nền kinh tế; sản phẩm dân sinh phục vụ đời sống văn hóa của con người và chính sự phát triển toàn diện con người thuận lợi và hiệu quả hơn. Nền công nghiệp dịch vụ văn hóa phát triển theo hướng tinh, hiện đại, phù hợp với xu hướng thay đổi công nghệ trên thế giới. Hàm lượng khoa học, công nghệ trong mỗi sản phẩm văn hóa phục vụ cho con người được nâng lên, bảo đảm tạo nên những con người với khả năng thích ứng tốt hơn. 
     Theo đó, cách mạng công nghiệp 4.0 sẽ làm biến đổi nhiều vấn đề của đời sống văn hóa xã hội. Những khái niệm về sở hữu, về bản quyền, về chủ quyền, biên giới quốc gia, độc lập, tự chủ, mua bán, giao dịch, trao đổi, v.v., sẽ có những biến đổi to lớn, mà hiện nay chúng ta cũng chưa thể tiên lượng hết được từ khả năng tiềm ẩn của cuộc cách mạng này. Trong điều kiện của cách mạng công nghiệp 4.0, nhiều vấn đề cơ bản trên lĩnh vực xây dựng văn hóa, phát triển con người sẽ có những thay đổi và phát triển. Các quy mô và hình thức, kiểu dạng sản phẩm văn hóa mới ra đời và bị vượt qua bởi sự không giới hạn về phát triển của các công nghệ công nghiệp văn hóa. Cuộc cách mạng này sẽ đảm bảo cho sự phát triển công nghệ công nghiệp văn hóa có chất lượng và hiệu quả cao hơn trước nhiều lần, tạo ra các hệ tự động hóa trong lĩnh vực văn hóa. Ngành sản xuất các sản phẩm văn hóa của các nước trên thế giới phát triển với nhiều chủng loại, tiên tiến, hiện đại và nhanh chóng được cải tiến; tăng cường sử dụng công nghệ hiện đại. 
     Mục tiêu, quy mô, chất lượng sản phẩm văn hóa, việc phát triển toàn diện con người phải đạt đến trình độ nào để có thể đáp ứng yêu cầu của sự phát triển với nghĩa văn hóa, con người là động lực đóng vai trò nền tảng quyết định đang đặt Việt Nam trước những thách thức lớn.
     2. Giải pháp xây dựng, phát triển văn hóa, con người Việt Nam trước tác động của cách mạng công nghiệp lần thứ tư
     Một là, nhận thức đúng những giá trị văn hóa, con người Việt Nam trong điều kiện mới.
     Trong xu thế phát triển của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, hơn bao giờ hết, cần nhận thức và xử lý một cách xác đáng về tính đặc trưng văn hoá với tư cách tổng thể hệ giá trị con người và hệ giá trị xã hội. Xét đến cùng thì mọi lĩnh vực đời sống xã hội trong quá trình vận hành đều để lại những giá trị nhất định, thể hiện ở những tín niệm, tâm thức phổ biến; ở lợi ích mà lĩnh vực đó mang lại; ở cốt cách, phong cách, biểu trưng, biểu tượng phản ánh từng lĩnh vực; ở sự thừa nhận, kế thừa, làm giàu của thế hệ sau đối với kinh nghiệm, di sản mà thế hệ trước để lại. 
Song, tất cả những khía cạnh ấy, giá trị ấy chỉ được nhìn nhận là văn hoá và giá trị văn hoá theo một hệ quy chiếu mang đặc trưng riêng mà cuộc cách mạng 4.0 mang lại. Trong khi các hệ giá trị khác như kinh tế, chính trị, khoa học, đạo đức, nghệ thuật v.v., lại được định hình dựa trên chuẩn mực khác, chẳng hạn như giá trị kinh tế dựa trên chuẩn mực cái ích, giá trị khoa học dựa trên chuẩn mục cái chân, giá trị đạo đức dựa trên chuẩn mực cái thiện, giá trị nghệ thuật dựa trên chuẩn mực cái mỹ v.v., thì hệ giá trị văn hoá, con người lại có đặc trưng là sự tổng hoà các chuẩn mực chân, thiện, mỹ, và được các nhà nghiên cứu văn hoá khái quát thành hệ chuẩn chân – thiện – mỹ như một chỉnh thể không thể chia cắt.
     Sự tiếp cận trên cho thấy, mục tiêu hàng đầu và xuyên suốt, đồng thời là nội dung cốt lõi của công cuộc phát triển nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc ở nước ta hiện nay chính là xây dựng, phát huy hệ giá trị con người, hệ giá trị xã hội vừa có khả năng đại biểu cho những tinh tuý của dân tộc Việt Nam trong điều kiện cách mạng công nghiệp 4.0 đã, đang và sẽ diễn ra hết sức sôi động, vừa có khả năng điều tiết trở lại đời sống xã hội Việt Nam hiện đại theo hệ chuẩn chân – thiện – mỹ, vừa giữ được cốt cách của dân tộc vừa hội nhập và toả sáng trong đời sống văn hoá – xã hội của thế giới đương đại. 
     Hai là, giải quyết tốt mối quan hệ giữa truyền thống và hiện đại trong xây dựng, phát triển văn hóa, con người Việt Nam hiện nay
     Đương nhiên, để thực hiện được mục tiêu đó, sự nghiệp xây dựng, phát triển văn hoá, con người ở nước ta hiện nay phải vừa tận dụng được những lợi thế của bề dày di sản văn hoá truyền thống cùng những thành tựu từ sự phát triển khởi sắc của kinh tế – xã hội và bối cảnh hội nhập quốc tế đem lại, vừa phải vượt qua thách thức không nhỏ từ những tàn tích lạc hậu trong môi trường văn hoá, từ tác động mặt trái cơ chế kinh tế thị trường và từ nguy cơ thẩm lậu giá trị lai căng, nhất là nguy cơ nhất thể hoá văn hoá – một nguy cơ hiện hữu không chỉ riêng đối với dân tộc Việt Nam trong điều kiện xu thế hội nhập quốc tế, toàn cầu hoá ngày càng mở rộng và đi vào chiều sâu từ sự tác động của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0.
     Có thể thấy, dân tộc Việt Nam đáng tự hào vì chúng ta có kho tàng di sản văn hoá dày dặn, đậm bản sắc, giàu sức sống, thống nhất và đa dạng. Đặc biệt, vấn đề kế thừa, quản lý, tôn tạo, phát huy các di sản văn hoá dân tộc trong đời sống văn hoá đương đại nước ta đã thu hút được sự quan tâm lớn của toàn xã hội. Nhiều di sản văn hoá vật thể và phi vật thể quý báu đã được trân trọng hợp thành môi trường văn hoá lành mạnh. Đó là nền tảng vững chắc để chúng ta thực hiện mục tiêu xây dựng văn hóa, phát huy hệ giá trị con người, hệ giá trị xã hội thành nguồn lực nội sinh của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước hiện nay. 
     Chính vì thế, việc xây dựng văn hóa, phát huy hệ giá trị con người và hệ giá trị xã hội mang đậm bản sắc dân tộc Việt Nam thành nguồn lực nội sinh của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước hiện nay chỉ khả thi khi gắn với việc đấu tranh khắc phục những tàn tích lạc hậu trong môi trường văn hoá đương đại. Xét đến cùng, trình độ phát triển kinh tế cũng là một trong những biểu hiện trình độ phát triển của văn hoá, nên không thể tách văn hoá khỏi dòng chảy của kinh tế. Cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 nếu chúng ta tận dụng tốt chắc chắn sẽ đem lại bộ mặt mới cho nền kinh tế. Điều đó cũng góp phần thúc đẩy văn hoá, con người phát triển đúng với ý nghĩa vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển kinh tế – xã hội. Theo đó, việc nhận thức và xử lý văn hoá trong điều kiện phát triển cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 cần đặc biệt quan tâm cả hai phương diện: văn hoá là nền tảng, cơ sở, động lực để phát triển kinh tế; đồng thời, phát triển văn hoá, xây dựng, phát huy hệ giá trị con người, hệ giá trị xã hội phải là mục tiêu cơ bản nhất, lâu bền nhất của toàn bộ sự phát triển kinh tế – xã hội.
     Chúng ta không thể phủ nhận tính khách quan của sự tác động từ tiến trình hội nhập quốc tế trong điều kiện cách mạng công nghiệp 4.0 đến quá trình xây dựng nền văn hoá, con người Việt Nam hiện nay. Đây là xu thế tất yếu nhằm tạo sự xích lại gần nhau của các quốc gia, dân tộc không phân biệt chế độ chính trị, giúp đỡ nhau cùng phát triển về tất cả các phương diện xã hội, trong đó có xây dựng văn hoá, phát triển con người. Do đó, việc phát triển văn hoá, con người phải tính đến những thời cơ, vận hội giao lưu, tự đổi mới, tự toả sáng… trong hội nhập quốc tế mà tiềm năng của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 mang lại. Tác động của hội nhập đến phát triển văn hoá, con người trong điều kiện cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 về bản chất nó vẫn là tác động của cái nhất thể hoá đến cái bản sắc văn hoá mang tính đặc trưng của dân tộc không chấp nhận nhất thể hoá. Trước hết, do hội nhập trong điều kiện có sự chuyển đổi mang tính đột biến về kinh tế thì cũng làm cho các phương diện khác của đời sống xã hội biến đổi theo. Đến lượt nó, điều đó kéo theo sự biến đổi những giá trị văn hoá, thang giá trị chuẩn mực con người được bao chứa trong từng phương diện xã hội, tiếp cận nhanh hơn đến những yếu tố tiên tiến nhưng đồng thời là nguy cơ đánh mất bản sắc dân tộc. 
     Ba là, hình thành những thang giá trị mới về văn hóa, con người Việt Nam trong điều kiện cách mạng công nghiệp lần thứ tư
     Điều quan trọng hơn là hội nhập quốc tế trong điều kiện cách mạng công nghiệp 4.0 trực tiếp tác động đến tất cả các phương diện phát triển nền văn hoá dân tộc: sắp xếp lại và gây biến đổi về hệ thống giá trị văn hoá theo hướng hiện đại hoá; tạo mới và gây biến đổi các quan hệ văn hoá theo hướng đa dạng hoá; tạo mới và gây biến đổi các hình thái hoạt động văn hoá theo hướng tăng hàm lượng trí tuệ; tạo mới và gây biến đổi các thiết chế văn hoá theo hướng tự điều hành và năng động hoá. Mỗi một tác động đều có mặt trái không thể coi nhẹ. Trong đó, tác động mặt trái đáng quan ngại nhất từ hội nhập quốc tế đến phát triển văn hoá là gây nguy cơ suy kiệt nguồn lực nội sinh, phá vỡ hệ giá trị truyền thống, làm mờ nhạt dần bản sắc dân tộc, sùng bái giá trị ngoại lai, thực dụng… 
     Để làm cho hệ giá trị con người, hệ giá trị xã hội Việt Nam thực sự trở thành nguồn lực nội sinh của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong điều kiện cách mạng công nghiệp 4.0, tất yếu chúng ta phải lựa chọn cách ứng xử thoả đáng nhằm định hướng phát triển văn hoá, hệ giá trị chuẩn mực con người được xác định một cách đúng đắn trong Văn kiện Đại hội lần thứ XII của Đảng Cộng sản Việt Nam. Chắc chắn chúng ta không thể tận dụng cơ hội tiến hành hội nhập kinh tế nhưng lại “đóng cửa”, “bài ngoại” về văn hoá bởi điều đó là hoàn toàn phi thực tế. Nhưng chúng ta cũng không thể hội nhập văn hoá phi định hướng, “ăn theo” hội nhập kinh tế một cách vô nguyên tắc, bởi điều đó sẽ dẫn đến làm biến thái văn hoá, đánh mất bản sắc dân tộc, thậm chí lụi tàn văn hoá. Cho nên cần phải gắn hội nhập kinh tế có định hướng với hội nhập văn hoá một cách sáng tạo, có chọn lọc. Điều đó cho phép, vừa nâng cao hiệu quả hội nhập kinh tế vừa giữ được bản sắc dân tộc của văn hóa và hệ giá trị chuẩn mực của con người Việt Nam mà Đảng ta đã dày công nghiên cứu, lựa chọn.
     TÀI LIỆU THAM KHẢO
     1. Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII, Văn phòng Trung ương Đảng, Hà Nội, 2016.
     2. Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương khóa VIII, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2002. 
     3. Phan Xuân Dũng, Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, cuộc cách mạng của sự hội tụ và tiết kiệm, Nxb khoa học và kỹ thuật, Hà Nội, 2018.
Ths.Trần Thị Tuyết Nhung – Ths.Ngô Thị Mai Anh
Trường CĐ Ngô Gia Tự, Bắc Giang
[Trở về]
Các tin đã đăng
  • CÁCH TẠO CÔNG CỤ TUY BIẾN TRONG GSP 
  • NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY VÀ HỌC MÔN NHỮNG NGUYÊN LÝ CỦA CHỦ NGHĨA MÁC – LÊNIN Ở TRƯỜNG CAO ĐẲNG NGÔ GIA TỰ BẮC GIANG 
  • CHA MẸ CẦN PHẢI LÀM GÌ ĐỂ GIÁO DỤC TÌNH BẠN TRẺ VỊ THÀNH NIÊN 
  • VẬN DỤNG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH “HỌC ĐI ĐÔI VỚI HÀNH” TRONG DẠY VÀ HỌC Ở CÁC TRƯỜNG CAO ĐẲNG, ĐẠI HỌC HIỆN NAY 
  • MỘT VÀI SUY NGHĨ VỀ QUAN ĐIỂM LẤY HỌC LÀM TRUNG TÂM 
  • MỘT SỐ GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC MÔN TOÁN Ở BẬC TRUNG HỌC PHỔ THÔNG HIỆN NAY 
  • Một số nhiệm vụ và định hướng giải pháp cơ bản nhằm đáp ứng tốt việc thay sách giáo khoa, thực hiện Chương trình giáo dục phổ thông mới (cấp tiểu học và trung học cơ sở) của Trường CĐ Ngô Gia Tự Bắc Giang